nl羹 Bilgin Bilim Adam覺 Albert Einstein

nl羹 Bilgin Bilim Adam覺 Albert Einstein

Albert Einstein, G羹ney Almanya’n覺n Ulm ehrinde d羹nyaya geldi. Minik bir elektrokimya fabrikas覺n覺n sahibi olan babas覺 癟ok baar覺l覺 bir i adam覺 deildi. Annesinin d羹nyas覺 m羹zikti; bilhassa Beethoven’in piyano par癟alar覺n覺 癟almak en kocaman tutkusuydu. Aile Musev簾 k繹kenliydi, ama dinsel banazl覺ktan uzak, a癟覺k g繹r羹l羹, k羹lt羹rel etkinliklerle zengin bir hayat i癟indeydi. Fakat, 癟ocuun ilk senelerdeki gelimesi endie vericiydi. Bilhassa konumadaki gecikmesi aileyi telaa d羹羹rm羹t羹.

Albert, i癟erisine kapan覺kt覺; 癟ocuklar覺n aras覺na kat覺lmaktan, oyun oynamaktan holanm覺ysilahl覺 g羹癟. Okulu s覺k覺c覺 buluyor, ezbere dayanan 繹renim disiplinine katlanam覺ysilahl覺 g羹癟. “Gimnazyum”da ge癟tiimiz orta 繹renimi huzursuz ve baar覺s覺zd覺. M羹hendis amcas覺n覺n 繹zel alakas覺 olmasayd覺, belki de 繹renimden t羹m羹yle kopacakt覺. Amca, yeene cebir ve geometriyi sevdirdi. Geometri bilhassa Albert’i bir 癟eit b羹y羹lemiti.

Einstein, seneler ard覺ndan amcas覺na borcunu u ekilde dile getirir: “ocukluumda yaad覺覺m iki m羹him vakas覺 unutamam. Biri, 5 ya覺mda iken amcam覺n hediyesi pusulada bulduum gizem; 繹tekisi on iki ya覺mda iken tan覺t覺覺m klit geometrisi. Gen癟liinde bu geometrinin b羹y羹s羹ne girmeyen bir kimsenin ilerdi kuramsal bilimde parlak bir hamle yapabilecei hi癟 beklenmemelidir!”
Einstein, dik 繹renimini g羹癟 artlara g繹羹s gererek Z羹rih Teknik niversitesi’nde yapar. Mezun olduunda i bulmak meselesiyle kar覺la覺r. niversitede asistanl覺k bir tarafa orta okul 繹retmenlii dahi bulamaz. Nihayetinde bir okul arkada覺n覺n sayesinde Bern Patent Ofisi’nde olaan bir ie yerleir; ama as覺l d羹nyas覺 olan bilimden kopmaz; bir s羹r羹 ge癟meden b羹y羹s羹 bu sabah de devam eden devrimsel at覺l覺mlar覺yla yarat覺c覺 dehas覺n覺 ispat eder. 1905’te Annalen der Physik mecmuas覺nda yay覺mlanan 羹癟 癟al覺mas覺n覺n herkes, fizik tarihinde bir d繹n羹m noktas覺 say覺labilecek nitelikteydi.

Bunlardan biri, hemen “fotoelektrik etki” dediimiz bir olaya ilikindi. Newton, 覺覺覺 tanecikler ak覺m覺, bir tak覺m Bilim insanlar覺 ise dalga devinimi diye nitelemiti. Esas覺nda 覺覺覺n davran覺覺n覺 bildiride iki kuram覺n birbirine bir 羹st羹nl羹羹 yoktu; fakat, Newton’un ad覺 par癟ac覺k kuram覺na bir 癟eit a覺rl覺k salamaktayd覺.
Fakat, 19. asr覺n balar覺nda Young’la balayan, Fresnel ve daha ard覺ndan Faraday ve Maxwell’in 癟al覺malar覺yla pekien deneyler dalga kuram覺na bariz bir 羹st羹nl羹k salam覺t覺. Einstein’覺n fotoelektrik 癟al覺mas覺 bu gelimeyi bir bak覺ma tersine 癟evirmekle kalmaz, Planck’覺n 1900’de ortaya s羹rd羹羹 kuantum teorisini de hayret verici bir ekilde dorular.
Daha az malum iki. i “Brown devinimi” tecr羹be et bir vakas覺 a癟覺kl覺ysilahl覺 g羹癟. 1850’lerde 襤ngiliz botanik癟isi Robert Brown, mikroskopla polenleri incelerken, taneciklerin su i癟erisinde geliig羹zel s覺癟ramalarla devinim i癟erisinde meydana geldiini g繹zlemlemiti. Fakat bu g繹zlem 1905’e kadar a癟覺klamas覺z kal覺r.
Einstein’覺n bu sabah de ge癟erliliini savunan izah覺 癟ok basittir: Son derece hafif olan polenlerin ani k覺m覺lt覺lar覺, su molek羹llerinin 癟arpmalar覺yla oluuysilahl覺 g羹癟. Ger癟i molek羹l kavram覺 yepyeni deildi; fakat en kuvvetli mikroskop alt覺nda dahi g繹r羹lemeyecek civar覺 minik olan molek羹llerin varl覺覺 ilk defa bu izahla ispatlanm覺 oluysilahl覺 g羹癟.
Y羹zy覺l覺m覺z覺n en ba覺nda Ernst Mach benzeri bir tak覺m elit fizik癟ilerin dahi g繹zlemsel ispat yokluu gerek癟esiyle atom teorisine uzak durduklar覺 bilinmektedir. yle ki, bu negatif tutum, gazlar覺n kinetik teorisinin kurucusu Boltzman’覺 intihara s羹r羹kleyecek civar覺 ileri gitmiti. Einstein’覺n izah覺, bu tutuma son vermekle fiziin i癟erisine d羹t羹羹 bir t覺kan覺kl覺覺 kar覺lar.
1905’in bilim d羹nyas覺na yepyeni bir ufuk a癟an 羹癟羹nc羹 ve en m羹him 癟al覺mas覺, zel G繹recelik (Special Relativity) kuram覺d覺r. Bu kuram, Einstein’覺n gen癟 ya覺nda kendini g繹steren bir merak覺na dayan覺r. Daha on 4 ya覺nda iken Einstein, “Bir 覺覺k 覺覺n覺na binmi olsayd覺m, hayat bana ne t羹rl羹 g繹r羹n羹rd羹, acaba?” diye sormutu.
19. asr覺n sonlar覺nda 覺覺覺n h覺z覺na ilikili olarak Michelson-Morley deneyi, bu merak覺 derinletiren bir sorun ortaya koymutu: Ses ve yabanc覺 dalga vakalar覺n覺n, tersine 覺覺k h覺z覺n覺n referans sistemine g繹recel olmay覺覺! Saatte 100 km h覺zla ilerleyen bir lokomotifin, iki istasyon i癟inde d羹d羹k 癟ald覺覺n覺 d羹羹nelim. Sesin 繹n ve arka istasyonlara deiik h覺zlarla erieceini biliyoruz: ndeki istasyona normal ses h覺z覺ndan saatte 100 km daha 癟ok, arkada olan istasyona ise saatte 100 km daha yava bir h覺zla ula覺r. Oysa trendeki insanlar ama癟l覺 sesin h覺z覺nda bir deiiklik yoktur; 繹n ve arka u癟lara normal h覺z覺yla ayn覺 zamanda ula覺r. Sesin h覺z覺 g繹zlemcinin h覺z覺na g繹receldir.
I覺a gelince Michelson Morley deneyleri, 覺覺覺n 繹yle davranmad覺覺n覺 g繹stermekteydi. I覺k kayna覺 ile g繹zlemcinin birbirine g繹recel hareketlerine her hal羹karda 覺覺k h覺z覺nda bir deiiklik g繹zlemlenmemekteydi. Bu beklenmeyen bir sonu癟tu; nedeni ise, sesin hava arac覺l覺覺yla yay覺ld覺覺 benzeri, 覺覺覺n da “esir” tecr羹be et gizemli bir ortam arac覺l覺覺yla yay覺ld覺覺 ve g繹zlemcinin hareketine ilikin meydana geldii san覺l覺ysilahl覺 g羹癟. Esir g繹zlemlenebilir bir nesne deildi; ama 繹yle bir kavram olmaks覺z覺n optik olgular ne t羹rl羹 a癟覺klanabilirdi? Kald覺 ki, Maxwell’in elektromanyetik teorisi de esir benzeri bir ortam varsay覺m覺na dayan覺ysilahl覺 g羹癟.

Einstein’覺n getirdii 癟繹z羹m, deney neticelerini yans覺tan u iki temel ilkeyi i癟ermektedir.

1.) Doa yasalar覺 ivmesiz hareket eden t羹m sistemler ama癟l覺 ayn覺d覺r;
2.) I覺覺n h覺z覺, kayna覺na g繹re hareket halinde olsun veya olmas覺n, her g繹zlemci ama癟l覺 bir fark yoktur.
zel G繹recelik Teorisi’n覺n 繹nc羹llerini oluturan bu iki temel ilke, olmas覺 gerektii kadar anla覺lmad覺k癟a, Einstein devrimini kavramaya olanak yoktur. Kuram覺n i癟erdii t羹m 繹nermeler, bu 繹nc羹llerin mant覺ksal sonu癟lar覺d覺r. Esas覺nda deneysel nitelikte olan bu iki ilkenin yol a癟t覺覺 kuramsal devrim, ilk bak覺ta a覺rt覺c覺 g繹r羹nebilir. Ama neticelerine bak覺ld覺覺nda ak覺nl覺k, yerini kocaman bir hayranl覺a b覺rakmaktad覺r.
Sonu癟lardan biri, bir g繹zlemciye ba覺l olarak nesnelerin hareketleri y繹n羹nde uzunluklar覺n覺n k覺sald覺覺, k羹tlelerinin artt覺覺 繹ndeyiidir. rnein, bir topu 覺覺k h覺z覺na yak覺n (yak覺n, nedeni ise kurama g繹re 覺覺k h覺z覺n覺 yakalamaya ve amaya olanak yoktur) bir h覺zla uzaya f覺rlatt覺覺m覺z覺 varsayal覺m: Hareket d覺覺ndaki bir g繹zlemci ama癟l覺 top bir tepsi benzeri yass覺la覺rken, k羹tlesi kocaman 繹l癟羹de artar. H覺z覺 kesildiinde top, bir 繹nceki bi癟im ve k羹tlesine d繹ner.
Kurama g繹re h覺z覺 覺覺k h覺z覺na ulaan bir nesnenin oylumu s覺f覺r, k羹tlesi sonsuz olur. Fakat 繹yle bir birey d羹羹n羹lemeyeceinden, hi癟bir nesnenin 覺覺k h覺z覺yla hareketi beklenemez. Yabanc覺 bir s繹ylemle, k羹tle eyleme diren癟 demek olduundan, k羹tlenin sonsuzlamas覺 hareketin yok olmas覺 demektir.
Daha az a覺rt覺c覺 olmayan bir sonu癟 da, vaktin g繹recellii. rnein, birbirine tam ayarl覺 iki saatten bir tanesini bir s羹r羹 y羹ksek h覺zda bir roketle uzaya yollad覺覺m覺z覺 d羹羹nelim. Bu saatin yerdeki saate g繹re daha yava 癟al覺t覺覺 g繹r羹lecektir. Roket saniyede yakla覺k 260,000 km h覺zla yol al覺yorsa, yerdeki saatin yelkovan覺 iki tam d繹n羹 yapt覺覺nda roketteki saatin yelkovan覺 fakat bir tam d繹n羹 yapacakt覺r. Oysa rokette olan g繹zlemci ama癟l覺 繹yle bir yavalama s繹z konusu deildir; saat normal h覺z覺yla 癟al覺maktad覺r. Fakat, bu birey d羹nyaya d繹nd羹羹nde kendisini kar覺layan ikiz kardeini daha yalanm覺 bulacakt覺r.
Kuramdan matematiksel olarak 癟覺kan bu sonu癟lar daha ard覺ndan deneysel olarak dorulanm覺t覺r.
Kuram覺n belki de en m羹him (atom bombas覺 nedeniyle en bir s羹r羹 malum) bir neticesi da madde ve enerji edeerliliine ilikili olarak denklemdir:
E=mc2(Denklemde E enerji, m k羹tle, c 覺覺k h覺z覺 olarak kullan覺lm覺t覺r).
Balang覺癟ta bu ilikinin 繹nemi olmas覺 gerektii kadar kavranmam覺t覺. Einstein’覺n denklemi i癟ermekte olan yaz覺s覺n覺 yay覺mlamakta zorlukla kar覺lat覺覺n覺 biliyoruz. Oysa minik bir k羹tlenin kocaman bir enerji demek meydana geldiini ortaya koyan bu denklem y覺ld覺zlar覺n (ayni zamanda G羹ne’in) 覺覺覺 ne t羹rl羹 羹rettiini de a癟覺klamaktayd覺.
Kuram覺n evren anlay覺覺m覺z y繹n羹nden de bir tak覺m sonu癟lar覺 olmutur. Bunlar i癟inde en ehemmiyetlisi, hi癟 kukusuz uzay ve zaman kavramlar覺n覺 birletiren 4 boyutlu uzay zaman kavram覺d覺r.
zel G繹recelik teorisi d羹zg羹n dorusal (ivmesiz) hareket eden sistemlerle s覺n覺rl覺yd覺. Einstein’覺n 1915’te belirttii Genel G繹recelik teorisi ise birbirine g繹re h覺zlanan veya yavalayan (baka bir s繹ylemle ivmeli hareket eden) sistemleri de kaps覺ysilahl覺 g羹癟. yle ki, birinci teorisi, kapsam覺 daha geni iki. kuram覺n 繹zel bir hali sayabiliriz.
zel G繹recelik, Newton’un mekanik yasalar覺n覺 deitirmiti. Genel G繹recelik daha ileri zamanla “gravitasyon” kavram覺na yepyeni ve deiik bir i癟erik getirmekteydi. Klasik mekanikte gravitasyon, k羹tlesel nesneler i癟inde 癟ekim g羹c羹 olarak alg覺lanm覺t覺. Buna g繹re, 繹rnein bir gezegeni y繹r羹ngesinde tutan birey, k羹tlesi daha kocaman G羹ne’in 癟ekim g羹c羹yd羹.
Oysa, Genel G繹recelik kuram覺na g繹re, gezegenleri y繹r羹ngelerinde tutan birey G羹ne’in 癟ekim g羹c羹 deil, y繹r羹ngelerin yer ald覺覺 uzay kesiminin G羹ne’in k羹tlesel etkisinde oluan kavisli yap覺s覺d覺r. yle bir uzay yap覺s覺nda, nesnelerin yabanc覺 癟eitli hareketine fizyolojik olanak yoktur. Genel kuram, bununla birlikte gravitasyon ile eylemsizlik ilkesini “gravitasyon alan覺” ad覺 alt覺nda bir kavramda birletiriysilahl覺 g羹癟.
Bu noktada Einstein’覺n, Maxwell’in “elektromanyetik alan” kavram覺ndan esinlendii s繹ylenebilir. Nitekim bilinen bilim tarih癟isi I.B. Cohen’in bir an覺s覺 bunu dorulamaktad覺r: “l羹m羹nden iki hafta daha 繹nce Einstein’覺 ziyarete gitmitim. Sekreter beni i odas覺na ald覺. 襤ki duvar d繹emeden tavana kitapl覺kt覺. Bir duvar geni penceresiyle bah癟eye bak覺yordu; dierinde iki tablo as覺l覺yd覺: Elektromanyetik teorinin kurucular覺 Faraday ile Maxwell’in portreleri!
Genel G繹recelik kuram覺n覺n t羹m mant覺ksal yetkinliine kar覺n, bir an daha 繹nce benimsenmesi bir tarafa anla覺lmas覺 dahi kolay olmam覺t覺r. Eddington’a, “kuram覺 yaln覺zca 羹癟 bireyin anlayabildii s繹yleniyor, doru mu?” diye sorulduunda, taninmi astrofizik癟i bir an duraklar, ard覺ndan “羹癟羹nc羹 bireyin kim meydana geldiini d羹羹n羹yordum.” der.
Bir defa, zel kuram覺n tersine Genel kuram, fizikte 癟繹z羹m羹 istenen rastgele bir meseleye y繹nelik bir aray覺覺n 羹r羹n羹 deildi. Ard覺ndan, teorisi dorulayan g繹zlemsel bir ispat daha orta yoktu; 羹stelik, 1915’in teknolojik imk璽nlar覺 kuram覺n deneysel yoklanmas覺 ama癟l覺 yeteri kadar deildi. Kuram覺n 繹ndeyilerinden yaln覺zca biri yoklanmaya elveriyordu; fakat i癟erisinde bulunulan sava koullar覺 bunu da g羹癟letirmekteydi.
Einstein, kuram覺ndan o kadar emindi ki, deneysel yoklamada ortaya 癟覺kacak negatif rastgele bir neticesi kuram覺n yanl覺l覺覺 ama癟l覺 yeteri kadar sayaca覺n覺 bildirmekten ka癟覺nm覺ysilahl覺 g羹癟.
Olgusal yoklanmaya elveren 繹ndeyi uydu: kuram doruysa, G羹ne’in gravitasyon alan覺ndan ge癟tiimiz bir 覺覺k 覺覺n覺n覺n, erilmesi gerekirdi. Bu tesiri g羹nd羹z ayd覺nl覺覺nda belirlemee olanak meydana gelmedii ama癟l覺, G羹ne’in tutulmas覺n覺 beklemekten yabanc覺 癟are yoktu.
Astronomlar G羹ne’in 1919 May覺s’覺nda tutulaca覺n覺, g繹zlem durumundan en uygun yerin Afrika’n覺n bat覺s覺nda Prens Adas覺 olabileceini bildirmilerdi. Eddington’un 繹nderliinde bir grup bilim adam覺n覺n ger癟ekletirdii g繹zlem ve 繹l癟meler 繹ndeyiyi dorulamaktayd覺. Sonu癟 襤ngiliz Kraliyet Bilim Akademisi taraf覺ndan izah edir a癟覺klanmaz bilim d羹nyas覺 bir 癟eit b羹y羹lenir; Einstein, Newton d羹zeyinde bir y羹celik simgesine d繹n羹羹r.
Kuram daha ard覺ndan yabanc覺 g繹zlemlerle de dorulanm覺t覺r. Bunlardan biri a癟覺klanmas覺nda klasik mekaniin yetersiz kald覺覺 bir olaya (Merk羹r gezegeninin perihelisinin kaymas覺na), bir 繹tekisi, G羹ne (ve dier y覺ld覺z) atomlar覺n覺n sa癟t覺覺 覺覺覺n frekans d羹羹kl羹羹 nedeniyle spektral 癟izgilerin spektrumun k覺rm覺z覺 ucuna doru kaymas覺 olay覺na ilikindir.
zel G繹recelik teorisi benzeri Genel G繹recelik kuram覺n覺n da ilk bak覺ta 癟eliik g繹r羹nen ilgin癟 sonu癟lar覺 vard覺r. rnein, kurama g繹re, evren b羹y羹kl羹k durumundan sonlu ama s覺n覺rs覺zd覺r. Gene kuram aaman覺n zamanla ya b羹y羹mekte ya da k羹癟羹lmekte meydana geldiini i癟ermektedir (Nitekim y覺ld覺z k羹meleri 羹zerindeki g繹zlemler aaman覺n b羹y羹mekte meydana geldiini g繹stermitir).

Einstein, bu teorisiyle da yetinmez; hayat覺n覺n son otuz y覺l覺n覺 hepten kapsaml覺 bir kuram oluturma 癟abas覺yla ge癟irdi. Evrende olup bitenleri bir bir ilke alt覺nda izah etmek, insanerkek 癟ocuunun, k繹k羹 klasik 癟aa inen deimez bir aray覺覺d覺r. Thales t羹m varl覺覺 suya, Pythogoras say覺ya indirgeyerek izah etmeye 癟al覺m覺t覺.
Modern 癟ada Oersted, Faraday ve Maxwell’in elektrik ve manyetik g羹癟leri 繹zdeletirme yoluna gittiklerini g繹r羹yoruz. Einstein’覺n da yaam boyu devam eden d羹羹 buna y繹nelikti: Doan覺n t羹m g羹癟lerini (gravitasyon, elektrik, manyetizma, vb.) “birleik alanlar” dedii temel bir ilkeye balant覺 kurmak. Bu d羹羹n ger癟ekletii s繹ylenemez belki; ama Einstein, 癟ada fiziin egemen ak覺m覺 d覺覺nda kalma pahas覺na, umudundan hi癟bir zaman vazge癟mez. Aaman覺n nedensel d羹zenlilii onda bir 癟eit dinsel inan癟t覺. “Se癟eneim kalmasa, doa yasalar覺na ilikin olmayan bir evren d羹羹nebilirim belki; ama doa yasalar覺n覺n istatistiksel meydana geldii g繹r羹羹ne hi癟bir zaman kat覺lamam. Tanr覺, zar atarak i g繹rmez!” diysilahl覺 g羹癟.
Kuantum mekaniini yetersiz ve belli bir s羹re sayan 癟a覺m覺z覺n (belki de t羹m 癟alar覺n) en kocaman bilim dehas覺, kendi yolunda “yaln覺z” bir yolcuydu; 癟ocuklua 繹zg羹 saf ve yal覺n merak覺, evren kar覺s覺nda derin hayret ve t羹kenmez cokusuyla ilerleyen bir yolcu!
dieri on iki ya覺ndayken tan覺t覺覺m klit geometrisi. Gen癟liinde bu geometrinin b羹y羹s羹ne kap覺lmayan bir kimsenin, ileride kuramsal bilimde parlak bir hamle yapabilecei hi癟 beklenmemelidir!” s繹zleri ile a癟覺klam覺t覺r.

 

alberteinstein’覺n hayat覺,albert einsteinkimdir k覺saca,albert einsteineserleri,albert einsteinbiyografi,

albert einsteiningilizce hayat覺,albert einsteinbulular覺,elsaeinstein, albert einsteinbeyni