Ad覺yaman Ve Ad覺yamanl覺lar Hakk覺nda Bilgiler

Ad覺yaman’覺n Tarihi

Ad覺yaman, tarihin malum en eskiyen yerleim yerlerinden biridir. Ad覺yaman Palanl覺 Maaras覺nda yap覺lm覺 durumda olan incelemelerde kent tarihinin M.繹. 40.000 senelerine civar覺 uzand覺覺 anla覺lm覺t覺r.

Yine Samsat-ehremuz Tepe’deki tarihi bulgulardan M.繹. 7.OOO seneye civar覺 Paleolitik, M.O. 5.000 senelerine civar覺 Neolitik, M.. 3.OOO senelerine civar覺 Kalkolitik ve M.O. 3.0OO-bir.200 y覺llar覺 aralar覺nda da Tun癟 a覺 d繹nemlerinin yaand覺覺 anla覺lm覺t覺r. Bu d繹nemde b繹lge Hititlerle Mitannilar aralar覺nda el deitirmi ve Hitit Devletinin y覺k覺lmas覺yla (M.. bir.200) karanl覺k bir d繹nem balam覺t覺r. M.. bir.2OO’den Frig Devletinin kuruluu durumda olan M.. 750 y覺llan aras覺 d繹nemle alakal覺 olarak s繹zl羹 olmayan kaynaa rastlanmam覺t覺r. Ancak; bu d繹nemde y繹re, Asur tesirine girmeye balad覺覺ndan, Samsat’ta yer alan Asur g繹sterili m羹h羹rler ve Kahta Eskita K繹y羹nde yer alan Hitit Hiyeroglifi ile yaz覺lm覺 kitabeler, Anadolu’daki tarihi silsilenin ehrimizde de aynen devam ettiini, iaret etmektedir. Bu d繹nemde Ad覺yaman ve etraf覺nda Hitit Devletinin y覺k覺lmas覺yla meydana 癟覺kan Ge癟 Hitit il devletlerinden biri durumda olan Kummuh Devleti h羹k羹m s羹rm羹t羹r.

M.. 9OO-70O y覺llar覺 aralar覺nda y繹re Asur etkisinde kalmakla beraber, Asurlular tam anlam覺yla egemen olamazlar. 6. asr覺n balar覺ndan bu yana y繹reye Persler hakim olabilir ve y繹re Satrap’lar (Valiler) eliyle y繹netilir. M.O. 334 senesinde Makedonya Kral覺 Kocaman iskender’in Anadolu’ya girmesiyle Pers’ler hakimiyetini kaybetmi ve M.羹. bir. asra civar覺 y繹rede Makedonyal覺 Seleukos S羹lalesi h羹k羹m s羹rm羹t羹r. Bu s羹lalenin g羹c羹n羹n zay覺flad覺覺 s覺ralarda, Kral Mithradetes l Kallinikos Kommagene Krall覺覺n覺n ba覺ms覺zl覺覺n覺 duyuru etmitir (M.O. 69).

Bakenti Samosota (Samsat] durumda olan Kommagene Krall覺覺, egemenliini MS. 72’ye civar覺 s羹rd羹rm羹, bu tarihte y繹re Roma imparatorluunun eline ge癟mi ve Ad覺yaman Roma imparatorluunun Syria (Suriye) Kentine, 6. Lejyon olarak balanm覺t覺r. Roma imparatorluunun 395 senesinde Bat覺 ve Dou Roma olarak ayr覺lmas覺yla, Ad覺yaman Dou Roma imparatorluuna dahil olmutur. 643 seneninden bu yana b繹lgeye 襤slam ak覺nlar覺 balamakla beraber 襤slam hakimiyeti fakat 670 senesinde Emevi’lerle kurulabilmitir. 758 senesinde ise, II, Abbasi komutanlar覺ndan Mansur Ibni Cavene’nin hakimiyetine girer. 926 seneye civar覺 Abbasi hakimiyetinde olan ilde bu tarihte Hamdanilerin egemenlii balar. 958 senesinde y繹re tekrar Bizansl覺lar覺n eline ge癟er.

1114-1181 y覺llan aras覺 y繹reye T羹rk ak覺nlar覺 olabilir. 1204-1298 y覺llar覺 aralar覺nda Samsat ve y繹resini Anadolu Sel癟uklular覺 ele ge癟irir. 1230 ve 1250 senelerinde Mool sald覺r覺lan yaan覺r. 1298’de y繹re ve b繹lge Meml羹klerin eline ge癟er. 1393 senesinde Ad覺yaman bu kez de Timurlenk arac覺l覺覺yla yamalan覺r.

B羹y羹k bir istikrars覺zl覺覺n meydana geldii ortada 癟a s羹resince Ad覺yaman Bizans, Emevi, Abbasi, Anadolu Sel癟uklular覺, Dulkadiroullan aralar覺nda el deitirmi ve son Yavuz Sultan Selim’in Iran seferi esnas覺nda 1516 senesinde Osmanl覺 topraklar覺na dahil olmutur. Osmanl覺 topraklar覺na dahil olan Ad覺yaman, balang覺癟ta merkezi Samsat’ta yer alan bir Sancakla Mara Beylerbeyliine bal覺yken, Tanzimat’tan sonra bir talihsiz kaza olarak Malatya’ya balanm覺t覺r.

Cumhuriyetin kuruluundan 1954 seneye civar覺 eskiyen y繹netimsel yap覺s覺 korunarak Malatya’ya ilikili talihsiz kaza konumunda durumda olan Ad覺yaman bir Aral覺k 1954 tarihinde 6418 say覺labilir Yasayla Malatya’dan terk ederek ba覺ms覺z il haline gelmitir.


襤dari Tarih癟esi

Dulkadiroullar覺ndan Osmanl覺 襤mparatorluu’na ge癟tiimiz Ad覺yaman ehri, 繹ncesinde Kahraman Mara (Z羹lkadriye) Eyaleti hudutlar覺 aras覺nda bulunur. 襤lk senelerde (bir519-1530) Samsat sanca覺na balan覺r. 153bir’ den sonra da Elbistan sanca覺na balan覺r. 1841 senesinde Ad覺yaman ehrinin il癟e merkezi meydana geldiini g繹r羹yoruz. ehrin, vali yerine vazife yapan bir g繹revli baka bir deyile kaymakam arac覺l覺覺yla y繹netilmeye balad覺覺n覺 g繹r羹yoruz.

Ancak tarihi dok羹manlarda “Kaymakam”s繹zc羹羹ne rastlanmam覺t覺r. 1849 senesinde sancak haline getirilerek Diyarbak覺r’a balanm覺t覺r. Bu tarihten bu yana Besni, Kahta ve Siverek kazalar覺n覺n de Ad覺yaman sanca覺na baland覺覺n覺 g繹r羹yoruz. 1859 senesinde bu kez Malatya sancak olunca, Ad覺yaman bir ek olarak il癟e haline d繹n羹t羹r羹l羹r. Bu durum, Ad覺yaman’覺n resmen il merkezi meydana geldii 0bir.12.1954 tarihine civar覺 s羹rd羹r羹r.

22.06.1954 tarih ve 6414 say覺labilir Yasa ile Kahta, Besni, Gerger ve elikhan kazalar覺 ile beraber 16 bucak da Ad覺yaman’a balanm覺t覺r. ileri ki zamanlarda 7035 say覺labilir yasayla 0bir.04.1958 tarihinde G繹lba覺, 0bir.04.1960 tarihinde Samsat, 09.05,bir990 tarihinde 09.05.1990 tarihinde 1664 say覺labilir yasayla Tut ve 1991 senesinde ise Sincik il癟e merkezine d繹n羹t羹r羹lm羹t羹r. Bug羹n Ad覺yaman’a ilikili 8 il癟e merkezi bulunmaktad覺r.

襤l Ad覺n覺n Hikayesi

Ad覺yaman isminin meneyi ile ilgili 癟eitli rivayetler vard覺r.

Birinci rivayete g繹re; Perre ehrinde elektrik ettii anlat覺lan bir olaya balanmaktad覺r. FARR襤N yada PERRE olarak malum ilde PUT’ a tapan bir baban覺n yedi olu, babalar覺nda evde olmad覺覺 bir g羹n b羹t羹n putlar覺 imha ederek ALLAH’覺n (Hz. 襤sa’n覺n s繹yledii kadar) bir meydana geldiini kabul ve duyuru ederler. Putperest baba durumu 繹renince yedi olunu da 繹ld羹r羹r. Babalar覺 arac覺l覺覺yla 繹ld羹r羹len yedi kardein hat覺ras覺na Farrin (Perra=Pirin)’ de bir manast覺r yapt覺r覺l覺r. Bu olaydan 繹t羹r羹 de kente Yedi Yaman ad覺 verilir. Yedi Yaman her ge癟en g羹n Ad覺yaman ekline d繹n羹羹r.

襤kinci rivayete g繹re; Ad覺yaman ehrinin ortas覺nda yapt覺r覺lan Mansur’un kalesi olarak malum kale’ ye halk, H覺sn-覺 Mansur ismini vermitir. H覺sn-覺 Mansur isminin meneyi ile ilgili iki ayr覺 rivayet mevcuttur. Kaynaklarda VII. y羹zy覺lda buraya itirak eden Emevi komutanlar覺ndan Kays kabilesine mensup Mansur. Ca’vene’ye izafetle bu ismin verildii rivayet edilmekte ise de bir baka rivayete g繹re bu ismin Abbasi Halifesi Ebu Cafer El-Mansur’un isminden gelmektedir. Her Ge癟en G羹n halk aralar覺nda tel璽ffuz eklinin de deimesiyle “HSN MANSUR” olarak bu ehrin ismi deitirilmi olmaktad覺r.

癟羹nc羹 rivayete g繹re; Ad覺yaman ehrini dou, bat覺 ve g羹ney y繹nlerinde derin vadiler 癟evirmitir. Bu vadilerin yama癟lar覺 zengin meyve aa癟lar覺yla kapl覺 meydana geldii kadar, ehrin 癟evresinin de meyve aa癟lar覺yla kaplanm覺 olmas覺ndan dolay覺 g羹zel vadi anlam覺nda durumda olan “VAD襤-襤 LEMAN”(G羹zel vadi) kelimesinin s繹ylenii her ge癟en g羹n deimi ve halk aralar覺nda “ADIYAMAN” ekline d繹n羹m羹t羹r. Fakat, H覺sn-覺 Mansur baka bir deyile H羹sn羹 Mansur ismi 1926′ ya civar覺 resmi ad olarak kalm覺t覺r. 1926 seneninden bu yana Bakanlar Kurulu kararlar覺yla ehrin ismi bir ek olarak ADIYAMAN olarak deitirilmitir.

Yeni ada Ad覺yaman

1515 senesinde Osmanl覺 襤mparatorluu’nun h羹k羹mdar覺 Yavuz Sultan Selim, 襤ran seferi d繹n羹羹nde Dulkadiroullar覺 Beylii’nin egemenliine son vererek, Ad覺yaman ve 癟evresini topraklar覺na katar. B繹ylece Ad覺yaman’da Osmanl覺 襤mparatorluu 癟a覺 balam覺 olabilir.

Ad覺yaman ve 癟evresi Osmanl覺 y繹netimine girdikten sonra, s覺n覺r boyu olmaktan 癟覺kar. Bunun sonucu olarak sava, bask覺n ve istila korkusundan kurtulur, huzura ve s羹kuna kavuur. Osmanl覺 y繹netiminin T羹rk airetlerini belli y繹relerde oturmaya mecbur eden iskan (yerleme) politikas覺ndan dolay覺, Anadolu’nun dier yerlerinde meydana geldii kadar bu y繹rede de zaman zaman isyanlar meydana gelir; fakat bu isyanlar bast覺r覺l覺r.

Orta ada Ad覺yaman

Ad覺yaman ve 癟evresi M.S.395 seneninden bu yana Dou Roma 襤mparatorluu’ nun (Bizans Devleti’nin) egemenlii alt覺ndayken 襤slam ak覺mlar覺na maruz kalm覺t覺r.

Hz. mer’in halifelii 癟a覺nda (634-644) Ad覺yaman ve 癟evresi M羹sl羹man Araplar覺n eline ge癟mitir. Aba Ubeyde, Halid Bin Velid, Sait Bin Ebi Vakkas ve 襤yaz Bin Ganm kadar bilinen islam komutanlar覺n覺n kat覺ld覺覺 savalar sonucu olarak 638 senesinde bu b繹lge 襤slam topraklar覺na dahil olmutur.
Ad覺yaman ve 癟evresi bir zaman M羹sl羹manlarla Bizanslar aralar覺nda s覺n覺r b繹lgesi ve 癟ekime konusu olabilir. 670 senesinde Emevi komutanlar覺ndan Mansur Bin Cavena Ad覺yaman’覺 ele ge癟irir. Bu komutan覺n Ad覺yaman ehrinin 繹nce yerleim alan覺 aras覺nda olan bug羹nk羹 Ad覺yaman Kalesini yapt覺rd覺覺 rivayet olunur.

M.S. 758 senesinde Abbasi halifesi Ebu Cafer Mansur arac覺l覺覺yla Emevi egemenliine son verilir. B繹ylece Ad覺yaman ve 癟evresine Abbasiler hakim olurlar.

M.S. 1066 senesinde Sel癟uklu komutanlar覺ndan G羹m羹tekin, Ad覺yaman ehrini (H覺sn-覺 Mansur-u) ve 癟evresini ele ge癟irir; fakat i癟 kar覺l覺ktan dolay覺 geri 癟ekilir. 1071 Malazgirt Muharebesi’ni takip eden 1082 senesinde H覺ns-覺 Mansur (Ad覺yaman ehri), bir ek olarak ele ge癟irilir ve Abbasi hakimiyeti sona erer. Sel癟uklular覺n egemenlii alt覺nda olan Ad覺yaman ve 癟evresi Ha癟l覺 Savalar覺’n覺n etkisi alt覺nda kalarak belli bir s羹re olarak el deitirir. Ad覺yaman ve 癟evresi1114-1204 tarihleri aralar覺nda Eyyubilerin denetimi alt覺na da girmitir. Anadolu Sel癟uklular覺n 1298 senesinde Moollar覺n istilas覺na urar; i癟 kar覺覺kl覺k yaan覺r. Bu durum 1339 tarihine civar覺 s羹rd羹r羹r. 1339 tarihinde Ad覺yaman ve 癟evresi, Dulkad覺roullar覺 Beylii’nin kurulmas覺ndan bir zaman sonra Dulkad覺roullar覺’ n覺n egemenliine girer. 1398′ de Osmanl覺 Padiah覺 Y覺ld覺r覺m Beyaz覺t y繹reyi ele ge癟irirse de Dou Anadolu’ya egemen durumda olan Timur tehlikesi nedeniyle geri 癟ekilir. Sonu癟ta Ad覺yaman ve 癟evresi bir ek olarak Dulkad覺roullar覺’n覺n eline ge癟er.

Eski ada Ad覺yaman

G羹neydou Anadolu B繹lgesi’nde F覺rat ve Dicle nehirlerinin aralar覺nda olan havzadaki Ad覺yaman, Gaziantep, anl覺urfa, Siirt, irnak, Batman ve Mardin ehirlerini i癟ine alan topraklardaki sulama ve enerji 羹retimine y繹nelik bir proje ger癟ekletirilmitir. Bu proje k覺sa ad覺 GAP durumda olan G羹neydou Anadolu Projesi’dir. Bu proje 癟er癟evesinde, su alt覺nda kalm覺 antik yerleim b繹lgelerinde arkeolojik arat覺rmalar yap覺lm覺t覺r.

Corafi konum itibariyle G羹neydou Anadolu B繹lgesi, g羹neyde Mezopotamya, douda 襤ran, kuzeyde dou Anadolu ve Kafkasya, bat覺da Ortada Anadolu bozk覺rlar覺 aralar覺nda yer alan bir ortada b繹lgedir. Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi yaylalar覺, s繹z羹 edilen b繹lgeler aralar覺nda binlerce y覺l 繹ncesinde parlay覺p s繹nen eskiyen medeniyetlerin bir kavak yeri meydana geldii i癟in insanl覺k tarihi s羹resince ei az g繹r羹len medeniyetlere sahne olmutur (ERZEN,Afif: Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi Tarih Anatolia and Urartions-Ankara 1984 s.7).

Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi Tarih 繹ncesi 癟alarda yaayan kiilerin ihtiya癟lar覺n覺 kar覺layacak elverili b羹t羹n 繹zelliklere sahipti. Su kaynaklar覺, doal kaya s覺覺naklar覺, 癟ay覺r ve ormanl覺k alanlar覺yla zengin av hayvanlar覺 insanlar覺 en eskiyen 癟alardan beri bu b繹lgeye 癟ekmi olmal覺d覺r. Dou ve G羹neydou Anadolu b繹lgesindeki bu elverili 繹zellikler, avc覺l覺k ve toplay覺c覺l覺kla ge癟imlerini s羹rd羹ren insanlara 癟ok olumlu yaama ortam覺 sunmutur. Bu ortam alanda 癟ok medeniyetin filizlenmesi sonucunu dourmutur.

Ad覺yaman B繹lgesindeki Eski癟a Yerlemeleri

Paleolitik Yerlemeler

Paleolitik k羹lt羹r羹 meydana getiren insanlar maaralarda ya覺yorlard覺. Bu insanlar i癟in avc覺l覺k k羹lt羹rel geliimin 繹nce devrelerinde en 繹nemli aamalardan biriydi. Alanda yer alan bol miktardaki av hayvan覺 kiilerin d羹羹ncesine ve sosyal yaant覺s覺na y繹n veren etkenlerden biri olmutur. Ad覺yaman-Malatya karayolu 羹zerinde yer alan PALANLI KAYAALTI SIINAI ite b繹yle bir paleolitik d繹nem yerlemesidir.

Ad覺yaman Samsat ehramuz Tepesi ve evresi Yerlemeleri’nde tekrardan paleolitik d繹nem kal覺nt覺lar覺 bulunmaktad覺r. Alanda bununla beraber Kung K覺rac覺 Tepesi, Ziyaret Tepesi ve Kemak Tepesi kadar yerleim yerleri de vard覺r.

Ad覺yaman y繹resinde Neolitik, Kalkolitik ve Eskiyen Tun癟 D繹nemini yans覺tan yerleme yerlerinin ba覺nda, bug羹n Atat羹rk Baraj覺 g繹l羹 sahas覺 aras覺nda olan Samsat (Samosata H繹y羹羹) gelmektedir. Bununla Beraber Kommegene Krall覺覺’n覺n bakentliini yapm覺t覺r. Keza Tille H繹y羹k y繹renin dier 繹nemli bir h繹y羹羹d羹r.

Ad覺yaman b繹lgesi Helenistik ve Roma a覺 eserleriyle 羹n yapm覺 bir b繹lgemizdir. Bu kal覺nt覺lar覺n en 繹nemlisi Eskiyen Kahta K繹y羹n羹n yan覺ndaki 2150 m y羹ksekliinde Nemrut Da覺’n覺n 羹zerindedir. Toros Dalar覺yla F覺rat Nehri aras覺ndaki y繹re, Helenistik ve Roma 癟alar覺nda Kommagene olarak adland覺r覺l覺r.

Kommagene M.. I. y羹z y覺l ba覺nda Selevkoslar soyuna son veren i癟 savalar esnas覺nda I. Mithradates Kallinikos arac覺l覺覺yla ba覺ms覺z bir krall覺k olarak kurulmutur. Antik癟a’ daki ad覺 Nymphaios durumda olan bug羹nk羹 Kahta ay覺 羹zerindeki Eskiyen Kahta K繹y羹n羹n yan覺nda yer alan Arsameia ehrinde, antik kentin kuruluunu ifade eden yaz覺tlara rastlanm覺t覺r. Bu kentin 3 km g羹neybat覺s覺nda Kahta ay覺’n覺n bir kolu durumda olan Cendere ay覺’ndaki g羹zel k繹pr羹, s羹tunlar 羹zerindeki Latince bir yaz覺ta g繹re Roma 癟a覺nda d繹rt Kommagene kenti arac覺l覺覺yla yapt覺r覺lm覺t覺r.

Antitoroslar覺n bir uzant覺s覺 durumda olan Nemrut Da覺’n覺n 2150 m y羹kseklikteki zirvesinde bug羹n her biri arac覺l覺覺yla malum ve Ge癟 Helenistik Devirden kalma tap覺naksal kabir an覺t覺, yery羹z羹n羹n en deerli k羹lt羹r varl覺klar覺ndan biri olarak kabul edilmitir. Bu an覺t ve 癟evresi 1987 senesinde UNESCO nezrindeki “襤nsanl覺覺n K羹lt羹r Miras覺”listesine al覺nm覺 1988 senesinde da T羹rk H羹k羹meti arac覺l覺覺yla Milli Park duyuru edilmitir.

Roma 癟a覺 eserleri aralar覺nda kaya mezarlar覺 da bulunmaktad覺r. Ad覺yaman Kahta 襤l癟esi Eskitoz (Ancos) K繹y羹n羹n dousundaki F覺rat vadisinde yama癟 s羹resince kalker kayalara oyulmu bir癟ok kabir bulunmutur. Fakat bunlar Atat羹rk Baraj覺 sular覺 alt覺nda kalm覺t覺r.

G羹neydou Anadolu K覺sm覺nda 繹ncelikle Ad覺yaman ve Gaziantep y繹resinde kurulmu durumda olan 繹nce devlet Kommagene (M..69-M.S.72) Krall覺覺d覺r. Alanda Selevkos hakimiyetini 襤ran’daki Parth’lar覺n (M..240-85) hakimiyeti takip eder. Parthlar hudutlar覺n覺 F覺rat boylar覺na civar覺 genileterek Diyarbak覺r’覺 ellerine ge癟irdiler.

Ancak M.S.226 senelerine civar覺 ellerinde tutabildiler (OKTAY Akit,”Roma 襤mparatorluk Tarihi”襤stanbul 1985).

Ad覺yaman Kronolojisi

M.. 40000- M.. 7000

Paleolitik

M.. 7000-M.. 5000

Neolitik

M.. 5000-M.. 3000

Kalkolitik

M.. 3000-M.. 1200

Hititler

M.. 1200-M.. 750

Asurlular

M.. 750-M.. 600

Frigler

M.. 600-M.. 334

Persler

M.. 334-M.. 69

Makedonlar

M.. 69-M.S. 72

Kommagene Krall覺覺

72-395

Roma imparatorluu

395-670

Dou Roma (Bizans)

670-758

Emeviler

758-926

Abbasiler

926- 958

Hamdaniler

958 -1114

Bizansl覺lar

1114 -1204

Eyyubiler

1204 -1298

Anadolu Sel癟uklular

1298 -1516

Memluklular

1516 -1923

Osmanl覺 imparatorluu

Genel Durum

Ad覺yaman ili Ortada F覺rat b繹l羹m羹 aras覺nda bulunur. Eskiyen corafyac覺 ve tarih癟ilere g繹re: G羹neyde Arap Yar覺madas覺ndan, Kuzeyde Toros S覺radalar覺’na doru uzanan Arap 癟繹llerinin sona erdii yerde, Toros s覺ra dalar覺n覺n eteklerinde verimli topraklar bulunmaktad覺r. Arap 癟繹llerini kuzeyden bir ay kadar saran bu topraklara binlerce seneden beri ‘Bereketli Hilal’ ad覺 verilmitir. Ortadou 羹lkelerinin merkezinde yer alan ‘Bereketli Hilal’ topraklar覺nda Asya, Avrupa ve Afrika k覺talar覺ndan itirak eden ana kara yollar覺 birbirlerini kesmektedir. Tarih s羹resince ‘Bereketli Hilal’ B繹lgesi ana ticaret yollar覺n覺n kavak noktalar覺nda, kocaman ticaret ve sanayi illeri domu, b羹y羹m羹, y覺k覺lm覺 ve yerlerine yenileri kurulmutur. ‘Bereketli Hilal’ b繹lgesinin bir par癟as覺 say覺lan Ortada F覺rat B繹l羹m羹n羹n ehirlerinde durumda olan Ad覺yaman ehri, ‘Bereketli Hilal’ b繹lgesinin en 羹st s覺n覺r覺n覺 oluturmaktad覺r. Ad覺yaman ili uygun corafi 繹zellikleri buna bal覺 olarak tarihinin her 癟a覺nda kiilerin yaamay覺 tercih ettikleri bir yerleim b繹lgesi olmutur.

Yery羹z羹 ekilleri:

Ad覺yaman ‘in Kuzey kesimi toroslar覺n uzant覺s覺 durumda olan Malatya dalar覺yla 癟evrilidir. elikhan, Gerger ve Tut 襤l癟elerinin arazilerinin 癟ou dal覺kt覺r.

襤lin belli bal覺 dalar覺; Akda, Dibek, Ulubaba, G繹rd羹k, Nemrut, Bozda ve Karadad覺r. G羹neye inildik癟e ova nitelikli araziler balar. Kahta, Samsat, Keysun ve P覺narba覺 ovalar覺 ilin 繹nemli ovalar覺d覺r.

Bitki rt羹s羹:

Ad覺yaman ili Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgeleri aralar覺nda k繹pr羹 vazifesi g繹ren bir ehirdir. Hatta k覺smen Akdeniz B繹lgesinin 繹zelliklerini de ta覺r. Bu sebeple bitki 繹rt羹s羹 de bu 羹癟 b繹lgenin 繹zelliklerini ta覺maktad覺r. Y羹ksek rak覺ml覺 yerler genelde mee aa癟lar覺yla kaplanm覺 olmakla beraber, su ve toprak erozyonu sebebi ile 癟覺plak hale gelmi araziler de mevcuttur. Yaz mevsiminin uzun ve kurak ge癟mesi buna bal覺 olarak orman i癟i bitki 繹rt羹s羹 yok denecek civar覺 azd覺r. Tar覺m yap覺lmayan alanlar 癟ay覺r, mera, yabani aa癟lar ve makilerle kapl覺d覺r.Rak覺m y羹kseldik癟e aa癟 t羹rleri deimekte bir tak覺m b繹lgelerde meeliklere rastlamak olanakl覺 olmaktad覺r.Doan, ahin, bayku, keklik kadar yabani ku t羹rleri yan覺nda tavan, tilki, 癟akal kadar yaban hayvanlar覺 da Ad覺yaman il hudutlar覺 i癟inde yaama alanlar覺na sahiptirler.

Akarsular :

Ad覺yaman ehrinin 繹nemli say覺labilecek akarsular覺 :

akal ay覺 (37.5 km.), Kalburcu ay覺, Eri癟ay (32 km.}, Besni Akdere ay覺 (59 km.) Keysun ay覺 (45 km..), Birime ay覺 (35 km.), epker ay覺, at Deresi, G羹rlevik Deresi ve Halya Deresi (41 km.)

F覺rat Nehri: 襤lin en 繹nemli akarsuyu-dur. anl覺urfa ve Diyarbak覺r illeri ile s覺n覺r覺 oluturur. 襤l i癟inde yer alan uzunluu 180 km. dir. K璽hta, Kalburcu ve G繹ksu aylar覺 nehrin bal覺ca kollar覺d覺r.

Kahta ay覺: elikhan y繹resindeki Bulam, Abd羹lharap ve Recep sular覺n覺 toplay覺p Cendere K繹pr羹s羹nden ge癟tikten sonra Eskiyen Kahta ve Alut Arazisinde biriken da sular覺n覺 da alarak F覺rat Nehri’ne kar覺覺r (45.5 km).

G繹ksu ay覺: Kahramanmara ili s覺n覺rlar覺ndan 癟覺kar. Erkenek, Tut.ve Akdere kadar ge癟er. Sofraz suyunu da ald覺ktan sonra G羹m羹kaya’n覺n bat覺s覺nda F覺rat Nehrine kar覺覺r. 襤I s覺n覺rlan i癟inde yer alan uzunluu 90 km. ‘dir

Sofraz ay覺: Besni kazas覺 Toklu K繹y羹 kadar 癟覺kar. Hac覺halil K繹y羹 yak覺nlar覺nda Keysun Suyu’nu alarak Akdere civar覺nda G繹ksu ay覺’na kar覺覺r. 襤l hudutlar覺 i癟inde yer alan uzunluu 51 km.’dir.

Ziyaret ay覺: Kayna覺n覺 Cebel ve Zey K繹yleri sular覺ndan alarak ipekli K繹y羹 civar覺nda Atat羹rk Baraj覺 G繹l羹’ne kar覺覺r.

Ovalar:
Kahta Ovas覺
Keysun Ovas覺

Besni Ovas覺
Inekli Ovas覺

G繹lba覺 Ovas覺
P覺narba覺 Ovas覺

elikhan Ovas覺

Dalar覺 :
Kuzey kesimi, Toroslar覺n uzant覺s覺 durumda olan Malatya Dalar覺yla kapl覺d覺r. G羹neye inildik癟e y羹kselti azal覺r ve tamamen ova nitelikli araziler balar. elikhan, Tut ve Gerger kazalar覺n覺n tamam覺na yak覺n覺 dal覺k b繹lge 繹zelliini ta覺r.

Orta, Besni ve Kahta kazalar覺n覺n kuzey kesimleri dal覺k, g羹ney kesimleri ova eklindedir. Samsat kazas覺 ise ilin en d羹z arazilerine sahiptir. 襤lin belli bal覺 dalan ve y羹kseklikleri aa覺ya 癟覺kar覺lm覺t覺r.

襤klimi :

Ad覺yaman’覺 doudan bat覺ya doru b繹len Anti Toroslar覺n kuzeyinde olan dal覺k b繹lgenin iklimi ile g羹neyinde olan b繹lgenin iklimi birbirinden farkl覺d覺r.

G羹neyi, yazlar覺 kurak ve s覺cak,k覺lar覺 覺l覺k ve ya覺l覺; kuzeyi yazlar覺 kurak ve serin, k覺lar覺 ya覺l覺 ve souktur. Dou Anadolu ile Akdeniz B繹lgeleri aralar覺nda k繹pr羹 konumunda durumda olan 襤lin iklimi, bu 繹zellii buna bal覺 olarak b繹lgedeki dier illerden farkl覺d覺r.

Atat羹rk Baraj G繹l羹 alan覺n覺n olumas覺ndan sonra, 襤lin ikliminde bir yumuama ve nem oran覺nda bir art覺 olmutur. 襤lde hakim r羹zgarlar kuzey, kuzeydou ve kuzeybat覺 istikametindedir.

Ad覺yaman il merkezi 37簞45′ kuzey enlemiyle 38簞16′ dou boylam覺nda bulunur. Ad覺yaman’覺n denizden y羹kseklii 672m dir. Ad覺yaman’da k覺 aylar覺nda s覺cakl覺klar s覺f覺r覺n alt覺na az d羹er. Y覺l覺n en d羹羹k s覺cakl覺klar覺 -10簞C ile -2簞C aralar覺nda olup bir tak覺m y覺llar s覺cakl覺覺n s覺f覺r覺n alt覺na d羹medii de g繹zlenmitir. K覺 ay覺 minimum s覺cakl覺k ortalamalar覺 0簞C ile 10簞C i癟erisindedir.

Bu s覺cakl覺klar a癟覺k hava s覺cakl覺lar覺 olmay覺p a癟覺k hava s覺cakl覺klar覺 bu deerlerden 2簞C ile 8簞C ek olarak d羹羹k olmaktad覺r. Yaz aylar覺nda ise s覺cakl覺k ortalamalar覺 28簞C ile 38簞C aralar覺nda olup maksimum s覺cakl覺klar 35簞C ile 47簞C i癟erisindedir. 襤limizde g羹nl羹k en d羹羹k s覺cakl覺k ile en y羹ksek s覺cakl覺k aras覺ndaki g羹nl羹k fark 10簞C civar覺ndad覺r. 襤limizde r羹zg璽r ise 癟ou kez hafif ve ortada kuvvette olmakta, zaman, zaman kuvvetli ve y覺l覺n 10-15 g羹n羹 f覺rt覺na eklinde olmaktad覺r. Hakim r羹zgar y繹n羹 ise kuzeyli r羹zgarlard覺r.

G繹lleri:

襤lde d繹rt doal, bir de yapay olmak 羹zere be adet g繹l vard覺r. Bunlar G繹lba覺, 襤nekli, Azapl覺 ve Abdulharap doal g繹lleri ile Atat羹rk Baraj覺 suni g繹l羹d羹r.
G繹lba覺 G繹l羹: 2.19 km2 y羹z繹l癟羹m羹nde durumda olan bu g繹l, G繹lba覺 kazas覺 Belediye hudutlar覺 i癟inde bulunmaktad覺r. Etraf覺nda turistik tesisler yer alan g繹lde bal覺k 羹retimi de yap覺lmaktad覺r.
襤nekli G繹l羹: Y羹z繹l癟羹m羹 bir.09 km2 dir. Ya覺lar覺n fazla meydana geldii d繹nemlerde G繹lba覺 ve Azapl覺 G繹lleri ile doal olarak a癟覺lan kanallarla birbirine balan覺rlar.
Azapl覺 G繹l羹: kazan覺n bat覺s覺nda yer alan bu g繹l羹n y羹z繹l癟羹m羹 2.72 km2 dir. K覺覺n sular覺n覺n artmas覺 nedeniyle 癟ou kez G繹lba覺 G繹l羹 ile birleik bir g繹r羹n羹m arz eder.
Abd羹lharap G繹l羹: elikhan il癟esinin 3 km. kuzeyinde yer alan g繹l羹n y羹z繹l癟羹m羹 5 km2 dir. Y羹zeyi youn olarak saz ve otlarla kaplanm覺 durumda olan bu g繹l. at Baraj覺’n覺n tamamlanmas覺 halinde, baraj g繹l sahas覺 aras覺nda kalacakt覺r.
Atat羹rk Baraj覺 G繹l羹: G羹ney Dou Anadolu Projesi’nin (GAP) uygulamaya konulmas覺yla meydana itirak eden bir g繹l olup Ad覺yaman ve anl覺urfa illeri aralar覺nda geni bir alan覺 kaplar. B繹lgenin sulama suyu ve bal覺k 羹retiminin temin襤 taraf覺ndan son derece 繹nemli bir g繹ld羹r. Rezervuar sahas覺 8bir.700 hektard覺r.
amgazi Baraj覺 G繹l羹: Ad覺yaman orta kazaya ilikili Atat羹rk Baraj覺 yolu 羹zerindedir. Baraj g繹vdesi zonlu toprak dolgu tipinde yap覺lmakta olup sulama ama癟l覺 ina edilmektedir. Sulama alan覺 6536 hektard覺r.
at Baraj覺 G繹l羹: G羹ney Dou Anadolu Projesi’nin (GAP) uygulamaya konulmas覺yla meydana itirak eden g繹l olup Ad覺yaman-elikhan Abdulharap G繹l羹 羹zerindedir. Sulama ama癟l覺 kullan覺lan baraj g繹l羹 14.481 hektarl覺k alan覺 kaplar.
G繹letler: Ad覺yaman ili g繹let inas覺 bak覺m覺ndan yeteri kadar su potansiyeline sahiptir. Bu sebeple mevcut g繹letlerin yan覺s覺ra 癟ounluu GAP Projesi 癟er癟evesinde olmak 羹zere 癟ok g繹let ina halindedir. Bir Tak覺m g繹letler de planlama aamas覺ndad覺r.