Ad覺yaman’覺n 襤dari Tarih癟esi

Ad覺yaman’覺n 襤dari Tarih癟esi

Dulkadiroullar覺ndan Osmanl覺 襤mparatorluu’na ge癟tiimiz Ad覺yaman ehri, 繹ncesinde Kahraman Mara (Z羹lkadriye) Eyaleti hudutlar覺 i癟erisinde bulunur. 襤lk senelerde (bir519-1530) Samsat sanca覺na balan覺r. 153bir’ den ard覺ndan da Elbistan sanca覺na balan覺r. 1841 senesinde Ad覺yaman ilinin il癟e merkezi meydana geldiini g繹r羹yoruz. ehrin, vali yerine vazife yapan bir g繹revli baka bir deyile kaymakam arac覺l覺覺yla y繹netilmeye balad覺覺n覺 g繹r羹yoruz.

Ancak tarihi dok羹manlarda “Kaymakam”s繹zc羹羹ne rastlanmam覺t覺r. 1849 senesinde sancak haline getirilerek Diyarbak覺r’a balanm覺t覺r. Bu tarihten bu yana Besni, Kahta ve Siverek kazalar覺n覺n de Ad覺yaman sanca覺na baland覺覺n覺 g繹r羹yoruz. 1859 senesinde bu defa Malatya sancak olunca, Ad覺yaman bir ek olarak il癟e haline d繹n羹t羹r羹l羹r. Bu vaziyet, Ad覺yaman’覺n resmen il merkezi meydana geldii 0bir.12.1954 tarihine civar覺 s羹rd羹r羹r.

22.06.1954 tarih ve 6414 say覺labilir Yasa ile Kahta, Besni, Gerger ve elikhan il癟eleri ile beraber 16 bucak da Ad覺yaman’a balanm覺t覺r. Ek Olarak ard覺ndan 7035 say覺labilir yasayla 0bir.04.1958 tarihinde G繹lba覺, 0bir.04.1960 tarihinde Samsat, 09.05,bir990 tarihinde 09.05.1990 tarihinde 1664 say覺labilir yasayla Tut ve 1991 senesinde ise Sincik il癟e merkezine d繹n羹t羹r羹lm羹t羹r. Bu Sabah Ad覺yaman’a ilikili 8 il癟e merkezi yer almaktad覺r.

襤l Ismin Hikayesi

Ad覺yaman ad覺n覺n meneyi ile ilgili farkl覺 rivayetler vard覺r.

Birinci s繹ylentiye g繹re; Perre ilinde elektrik ettii anlat覺lan bir olaya balanmaktad覺r. FARR襤N veya PERRE olarak malum ilde PUT’ a tapan bir baban覺n yedi olu, babalar覺nda hanede meydana gelmedii bir g羹n t羹m putlar覺 imha ederek ALLAH’覺n (Hz. 襤sa’n覺n s繹yledii benzeri) bir meydana geldiini onay ve duyuru ederler. Putperest baba durumu yard覺m talep etti yedi erkek 癟ocuunu da 繹ld羹r羹r. Babalar覺 arac覺l覺覺yla 繹ld羹r羹len yedi kardein an覺s覺na Farrin (Perra=Pirin)’ de bir manast覺r yapt覺r覺l覺r. Bu olaydan dolay覺 de kente Yedi Yaman ad覺 verilir. Yedi Yaman her ge癟en g羹n Ad覺yaman ekline d繹n羹羹r.

襤kinci s繹ylentiye g繹re; Ad覺yaman ilinin ortas覺nda yapt覺r覺lan Mansur’un kalesi olarak malum sert duvar’ ye millet癟e, H覺sn-覺 Mansur ismini vermitir. H覺sn-覺 Mansur ad覺n覺n meneyi ile ilgili 2 ayr覺 rivayet mevcuttur. Kaynaklarda VII. as覺rda buraya itirak eden Emevi komutanlar覺ndan Kays kabilesine mensup Mansur. Ca’vene’ye izafetle bu ismin verildii rivayet edilmekte ise de yabanc覺 bir s繹ylentiye g繹re bu ismin Abbasi Halifesi Ebu Cafer El-Mansur’un isminden gelmektedir. Her Ge癟en G羹n millet癟e i癟inde tel璽ffuz eklinin de deimesiyle “HSN MANSUR” olarak bu ehrin ismi deitirilmi olmaktad覺r.

癟羹nc羹 s繹ylentiye g繹re; Ad覺yaman ilini dou, bat覺 ve g羹ney y繹nlerinde derin vadiler 癟evirmitir. Bu vadilerin yama癟lar覺 zengin meyve aa癟lar覺yla kapl覺 meydana geldii benzeri, ehrin etraf覺n覺n de meyve aa癟lar覺yla kaplanm覺 olmas覺ndan dolay覺 harika vadi manan覺nda meydana itirak eden “VAD襤-襤 LEMAN”(Harika vadi) kelimesinin s繹ylenii her ge癟en g羹n deimi ve millet癟e i癟inde “ADIYAMAN” ekline d繹n羹m羹t羹r. Fakat, H覺sn-覺 Mansur baka bir deyile H羹sn羹 Mansur ismi 1926′ ya civar覺 resmi ad olarak kalm覺t覺r. 1926 seneninden bu yana Kabine h羹k羹mleri ile ehrin ismi bir ek olarak ADIYAMAN olarak deitirilmitir.

Yeni ada Ad覺yaman

1515 senesinde Osmanl覺 襤mparatorluu’nun h羹k羹mdar覺 Yavuz Sultan Selim, 襤ran seferi d繹n羹羹nde Dulkadiroullar覺 Beylii’nin egemenliine nihai vererek, Ad覺yaman ve 癟evresini topraklar覺na katar. B繹ylelikle Ad覺yaman’da Osmanl覺 襤mparatorluu 癟a覺 balam覺 olur.

Ad覺yaman ve 癟evresi Osmanl覺 idarenine girdikten ard覺ndan, hudut boyu olmaktan 癟覺kar. Bunun sonucu olarak sava, bask覺n ve istila korkusundan kurtulur, huzura ve s羹kuna kavuur. Osmanl覺 idaresinin T羹rk airetlerini belli y繹relerde oturmaya mecbur eden iskan (yerleme) politikas覺ndan dolay覺, Anadolu’nun baka yerlerinde meydana geldii benzeri bu y繹rede de ara ara isyanlar meydana gelir; fakat bu isyanlar bast覺r覺l覺r.

Orta ada Ad覺yaman

Ad覺yaman ve 癟evresi M.S.395 seneninden bu yana Dou Roma 襤mparatorluu’ nun (Bizans Devleti’nin) egemenlii alt覺ndayken 襤slam ak覺mlar覺na maruz kalm覺t覺r.

Hz. mer’in halifelii 癟a覺nda (634-644) Ad覺yaman ve 癟evresi M羹sl羹man Araplar覺n eline ge癟mitir. Aba Ubeyde, Halid Bin Velid, Sait Bin Ebi Vakkas ve 襤yaz Bin Ganm benzeri bilinen islam komutanlar覺n覺n kat覺ld覺覺 savalar sonucu olarak 638 senesinde bu b繹lge 襤slam topraklar覺na kat覺lm覺t覺r.
Ad覺yaman ve 癟evresi bir zaman M羹sl羹manlarla Bizanslar i癟inde hudut b繹lgesi ve 癟ekime konusu olur. 670 senesinde Emevi komutanlar覺ndan Mansur Bin Cavena Ad覺yaman’覺 ele ge癟irir. Bu komutan覺n Ad覺yaman ilinin 繹nce yerleim alan覺 i癟erisinde olan bug羹nk羹 Ad覺yaman Kalesini yapt覺rd覺覺 rivayet olunur.

M.S. 758 senesinde Abbasi halifesi Ebu Cafer Mansur arac覺l覺覺yla Emevi egemenliine nihai verilir. B繹ylelikle Ad覺yaman ve etraf覺na Abbasiler hakim olurlar.

M.S. 1066 senesinde Sel癟uklu komutanlar覺ndan G羹m羹tekin, Ad覺yaman ilini (H覺sn-覺 Mansur-u) ve 癟evresini ele ge癟irir; fakat i癟 kar覺l覺ktan dolay覺 geri 癟ekilir. 1071 Malazgirt Muharebesi’ni takip edilen 1082 senesinde H覺ns-覺 Mansur (Ad覺yaman ehri), bir ek olarak ele ge癟irilir ve Abbasi hakimiyeti sona erer. Sel癟uklular覺n egemenlii alt覺nda olan Ad覺yaman ve 癟evresi Ha癟l覺 Savalar覺’n覺n etkisi alt覺nda kalarak belli bir s羹re olarak el deitirir. Ad覺yaman ve 癟evresi1114-1204 tarihleri i癟inde Eyyubilerin denetimi alt覺na da girmitir. Anadolu Sel癟uklular覺n 1298 senesinde Moollar覺n istilas覺na urar; i癟 kar覺覺kl覺k yaan覺r. Bu vaziyet 1339 tarihine civar覺 s羹rd羹r羹r. 1339 tarihinde Ad覺yaman ve 癟evresi, Dulkad覺roullar覺 Beylii’nin kurulmas覺ndan bir zaman ard覺ndan Dulkad覺roullar覺’ n覺n egemenliine girer. 1398′ de Osmanl覺 Padiah覺 Y覺ld覺r覺m Beyaz覺t y繹reyi ele ge癟irirse de Dou Anadolu’ya egemen meydana itirak eden Timur tehlikesi sebebiyle geri 癟ekilir. Neticede Ad覺yaman ve 癟evresi bir ek olarak Dulkad覺roullar覺’n覺n eline ge癟er.

Eski ada Ad覺yaman

G羹neydou Anadolu B繹lgesi’nde F覺rat ve Dicle nehirlerinin i癟inde olan havzadaki Ad覺yaman, Gaziantep, anl覺urfa, Siirt, irnak, Batman ve Mardin illerini i癟ine alan topraklardaki sulama ve enerji 羹retimine g繹re bir proje ger癟ekletirilmitir. Bu proje k覺sa ad覺 GAP meydana itirak eden G羹neydou Anadolu Projesi’dir. Bu proje 癟er癟evesinde, su alt覺nda kalm覺 antik yerleim b繹lgelerinde arkeolojik arat覺rmalar yap覺lm覺t覺r.

Corafi konum itibariyle G羹neydou Anadolu B繹lgesi, g羹neyde Mezopotamya, douda 襤ran, kuzeyde dou Anadolu ve Kafkasya, bat覺da Orta Anadolu bozk覺rlar覺 i癟inde yer alan bir orta b繹lgedir. Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi yaylalar覺, s繹z羹 edilen b繹lgeler i癟inde binlerce y覺l 繹ncesinde parlay覺p s繹nen 繹nceki medeniyetlerin bir kavak yeri meydana geldii i癟in insanl覺k tarihi s羹resince ei az g繹r羹len medeniyetlere sahne olmutur (ERZEN,Afif: Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi Tarih Anatolia and Urartions-Ankara 1984 s.7).

Dou ve G羹neydou Anadolu B繹lgesi Tarih 繹ncesi 癟alarda yaayan kiilerin ihtiya癟lar覺n覺 kar覺layacak elverili t羹m 繹zelliklere sahipti. Su kaynaklar覺, doal kaya s覺覺naklar覺, 癟ay覺r ve ormanl覺k alanlar覺yla zengin av hayvanlar覺 insanlar覺 en 繹nceki 癟alardan beri bu b繹lgeye 癟ekmi olmal覺d覺r. Dou ve G羹neydou Anadolu b繹lgesindeki bu elverili 繹zellikler, avc覺l覺k ve toplay覺c覺l覺kla ge癟imlerini s羹rd羹ren insanlara 癟ok olumlu yaama ortam覺 sunmutur. Bu ortam b繹lgede 癟ok medeniyetin filizlenmesi ak覺betini dourmutur.

Ad覺yaman B繹lgesindeki Eski癟a Yerlemeleri

Paleolitik Yerlemeler

Paleolitik k羹lt羹r羹 meydana getiren insanlar maaralarda ya覺yorlard覺. Bu insanlar i癟in avc覺l覺k k羹lt羹rel geliimin 繹nce devrelerinde en 繹nemli aamalardan biriydi. B繹lgede yer alan bol miktardaki av hayvan覺 kiilerin d羹羹ncesine ve sosyal yaant覺s覺na y繹n veren etkenlerden biri olmutur. Ad覺yaman-Malatya karayolu 羹zerinde yer alan PALANLI KAYAALTI SIINAI ite bu gibi bir paleolitik d繹nem yerlemesidir.

Ad覺yaman Samsat ehramuz Tepesi ve evresi Yerlemeleri’nde yeniden paleolitik d繹nem kal覺nt覺lar覺 yer almaktad覺r. B繹lgede bununla beraber Kung K覺rac覺 Tepesi, Ziyaret Tepesi ve Kemak Tepesi benzeri yerleim yerleri de vard覺r.

Ad覺yaman y繹resinde Neolitik, Kalkolitik ve nceki Tun癟 D繹nemini yans覺tan yerleme yerlerinin ba覺nda, bu sabah Atat羹rk Baraj覺 g繹l羹 sahas覺 i癟erisinde olan Samsat (Samosata H繹y羹羹) gelmektedir. Bununla Beraber Kommegene Krall覺覺’n覺n bakentliini yapm覺t覺r. Keza Tille H繹y羹k y繹renin baka 繹nemli bir h繹y羹羹d羹r.

Ad覺yaman b繹lgesi Helenistik ve Roma a覺 eserleriyle 羹n yapm覺 bir b繹lgemizdir. Bu kal覺nt覺lar覺n en 繹nemlisi nceki Kahta K繹y羹n羹n yan覺ndaki 2150 m y羹ksekliinde Nemrut Da覺’n覺n 羹zerindedir. Toros Dalar覺yla F覺rat Nehri aras覺ndaki y繹re, Helenistik ve Roma 癟alar覺nda Kommagene olarak adland覺r覺l覺r.

Kommagene M.. I. y羹z y覺l ba覺nda Selevkoslar soyuna nihai veren i癟 savalar s覺ras覺nda I. Mithradates Kallinikos arac覺l覺覺yla ba覺ms覺z bir krall覺k olarak kurulmutur. Antik癟a’ daki ad覺 Nymphaios meydana itirak eden bug羹nk羹 Kahta ay覺 羹zerindeki nceki Kahta K繹y羹n羹n yan覺nda yer alan Arsameia ehrinde, antik kentin kuruluunu ifade eden yaz覺tlara rastlanm覺t覺r. Bu kentin 3 km g羹neybat覺s覺nda Kahta ay覺’n覺n bir kolu meydana itirak eden Cendere ay覺’ndaki harika k繹pr羹, s羹tunlar 羹zerindeki Latince bir yaz覺ta g繹re Roma 癟a覺nda d繹rt Kommagene kenti arac覺l覺覺yla yapt覺r覺lm覺t覺r.

Antitoroslar覺n bir uzant覺s覺 meydana itirak eden Nemrut Da覺’n覺n 2150 m y羹kseklikteki zirvesinde bu sabah her biri arac覺l覺覺yla malum ve Ge癟 Helenistik Devirden kalma tap覺naksal kabir an覺t覺, yery羹z羹n羹n en deerli k羹lt羹r varl覺klar覺ndan biri olarak onay edilmitir. Bu an覺t ve 癟evresi 1987 senesinde UNESCO nezrindeki “襤nsanl覺覺n K羹lt羹r Miras覺”listesine al覺nm覺 1988 senesinde da T羹rk H羹k羹meti arac覺l覺覺yla Milli Park duyuru edilmitir.

Roma 癟a覺 eserleri i癟inde kaya mezarlar覺 da yer almaktad覺r. Ad覺yaman Kahta 襤l癟esi Eskitoz (Ancos) K繹y羹n羹n dousundaki F覺rat vadisinde yama癟 s羹resince kalker kayalara oyulmu bir癟ok kabir bulunmutur. Fakat bunlar Atat羹rk Baraj覺 sular覺 alt覺nda kalm覺t覺r.

G羹neydou Anadolu B繹lgesinde 繹ncelikle Ad覺yaman ve Gaziantep y繹resinde kurulmu meydana itirak eden 繹nce devlet Kommagene (M..69-M.S.72) Krall覺覺d覺r. B繹lgede Selevkos hakimiyetini 襤ran’daki Parth’lar覺n (M..240-85) hakimiyeti takip eder. Parthlar hudutlar覺n覺 F覺rat boylar覺na civar覺 genileterek Diyarbak覺r’覺 ellerine ge癟irdiler.

Ancak M.S.226 y覺llar覺na civar覺 ellerinde tutabildiler (OKTAY Akit,”Roma 襤mparatorluk Tarihi”襤stanbul 1985).